เรียบเรียงโดย น.ส. เมตตา มงคลธีระเดช นักพัฒนาการศึกษา สถาบันการเรียนรู้

ในยุคที่ปัญญาประดิษฐ์ (AI) กลายเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ เช่น การมาของ Generative AI ไม่ว่าจะเป็นเครื่องมืออย่าง Chat GPT, Gemini ที่ผู้เรียนเลือกใช้ในชีวิตประจำวัน หรือแม้แต่ใช้เป็นเครื่องมือช่วยคิด ค้นคว้า สร้างสรรค์งาน สรุปการเรียนรู้ในชั้นเรียนก็ตาม ดังนั้นในปัจจุบันการหลีกเลี่ยงการใช้เครื่องมือนี้แทบเป็นไปไม่ได้อีกต่อไป

แม้ในช่วงแรกบางสถานศึกษาจะใช้มาตรการที่เข้มงวด เช่น การห้ามใช้ Generative AI ในการเรียน แต่ประสบการณ์หลายแห่งชี้ให้เห็นอย่างชัดเจนว่า  “การห้ามไม่ใช่คำตอบ” เนื่องจากไม่สามารถป้องกันการใช้งานจริงได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในทางกลับกัน สถานศึกษาหลายแห่งเริ่มปรับนโยบายของสถานศึกษา โดยมีการกำหนดกรอบการใช้ที่เหมาะสม หรือรวมไปถึงการวางเป้าหมายในการบูรณาการ AI เข้ากับหลักสูตรอย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งส่งเสริมให้ผู้เรียนมีความรู้และทักษะที่จำเป็นในการใช้ AI อย่างถูกต้องและมีจริยธรรม แนวโน้มเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า ระบบการศึกษาควรยอมรับความเปลี่ยนแปลง และร่วมกันพัฒนาแนวทางใหม่ ๆ เพื่อให้ AI เป็นเครื่องมือที่ช่วยยกระดับการเรียนรู้ มากกว่าจะเป็นสิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยง

การนำ AI มาใช้ในบริบททางการศึกษาไม่ได้มีเพียงข้อดีเท่านั้น หากแต่ยังมาพร้อมกับความเสี่ยงและข้อท้าทายที่ต้องพิจารณาอย่างรอบด้าน ดังนั้น การทำความเข้าใจทั้งประโยชน์และความเสี่ยงของการใช้ AI ในระบบการศึกษา จึงเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อให้การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดังกล่าวเกิดประโยชน์สูงสุดต่อผู้เรียน โดยสามารถพิจารณาในประเด็นต่าง ๆ ดังนี้

ประโยชน์ของการใช้ AI ในระบบการศึกษา

1. Content development and differentiation

ผู้สอนสามารถใช้ AI ในการพัฒนาเนื้อหาและปรับการเรียนรู้ให้เหมาะกับผู้เรียนแต่ละคน เช่น ช่วยสร้างใบงาน สื่อการสอน หรือแบบฝึกหัดในระดับความยากง่ายที่ต่างกัน ทำให้การสอนตอบโจทย์ผู้เรียนมากขึ้น

2. Assessment design and effective feedback

ผู้สอนสามารถใช้ AI ในการออกแบบการประเมิน และให้ผลป้อนกลับอย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้น

3. Personalized learning assistance

ผู้สอนสามารถใช้ AI ช่วยแนะนำ ทบทวนบทเรียนที่ผู้เรียนไม่เข้าใจ ในรูปแบบเฉพาะบุคคลได้ เพื่อให้ผู้เรียนได้รับประสบการณ์ที่ตรงความต้องการมากขึ้น

4. Aiding creativity and collaboration

ผู้สอนสามารถใช้ AI เป็นเครื่องมือกระตุ้นความคิดสร้างสรรค์และสนับสนุนการทำงานร่วมกัน เช่น การระดมความคิด การทำโครงการร่วมกัน

5. Operational and administrative efficiency

ผู้สอนสามารถใช้ AI เพื่อช่วยลดภาระงาน เช่น การตรวจงาน การจัดการเอกสาร การวางแผนตารางสอน และการประมวลผลข้อมูล

ความเสี่ยงของการใช้ AI ในระบบการศึกษา

1. Misinformation, errors, and academic dishonesty

ปัญหาที่พบได้บ่อยในการใช้ AI คือ การพบข้อมูลที่ผิดพลาดหรือทำให้เกิดการทุจริตทางวิชาการ เช่น การนำข้อมูลจาก AI มาใช้ โดยไม่ได้ตรวจสอบหรือใช้เพื่อทำงานแทนตนเอง

2. Diminished agency and accountability

หากผู้เรียนพึ่งพา AI มากเกินไป อาจส่งผลให้ผู้เรียนมีความรับผิดชอบที่ลดลง มีความสามารถในการตัดสินใจด้วยตัวเองลดลง

3. Compromised student privacy

หนึ่งในประเด็นสำคัญคือความเป็นส่วนตัวของข้อมูลผู้เรียนเนื่องจากระบบ AI มักต้องใช้ข้อมูลจำนวนมาก หากไม่มีมาตรการปกป้องข้อมูลที่ดีพอ ผู้เรียนอาจเสี่ยงต่อการถูกนำข้อมูลไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต

4. Overreliance and loss of critical thinking

การพึ่งพา AI มากเกินไปอาจทำให้ผู้เรียนฝึกฝนทักษะการคิดวิเคราะห์ลดลง เพราะไม่ต้องลงมือคิดหรือแก้ปัญหาด้วยตนเอง

5. Societal bias and lack of cultural sensitivity

AI ได้รับการฝึกจากข้อมูลจำนวนมาก ซึ่งในข้อมูลนั้นมักซ่อนอคติทางสังคมไว้โดยไม่ตั้งใจ AI อาจสร้างเนื้อหาที่ไม่คำนึงถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรม หรือสะท้อนอคติทางสังคมได้

กรณีศึกษาแนวทางปฏิบัติของผู้สอนและผู้เรียนในการนำ AI มาใช้งาน

            Gwinnett County Public Schools (GCPS) หนึ่งในระบบโรงเรียนที่ใหญ่ที่สุดในประเทศสหรัฐอเมริกา ได้ตระหนักถึงความสำคัญของการมาของ AI ที่มีผลต่อระบบการศึกษา ได้จัดทำคู่มือเพื่อใช้ในการสื่อสารหลักการที่สถาบันยึดถือ โดยเน้น Human-Centered Approach และเตรียมความพร้อมแก่ผู้เรียนและผู้สอน ให้เห็นความสำคัญของการใช้งาน AI และแนวทางการนำไปใช้อย่างมีความรับผิดชอบและมีจริยธรรม โดยคำแนะนำสำหรับผู้สอนและผู้เรียน ดังนี้

คำแนะนำสำหรับผู้สอน

ผู้สอนควรมีความเข้าใจในหลักการคิดและกระบวนการประมวลผลของ AI สามารถพิจารณาและประเมินได้อย่างเหมาะสมว่า AI ควรถูกนำมาใช้ในสถานการณ์ต่าง ๆ อย่างไร โดยคำนึงถึงจริยธรรม ความรับผิดชอบ และการปฏิบัติตามกฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวข้อง นอกจากนี้ ผู้สอนควรทำหน้าที่เป็นแบบอย่างที่ดีในการใช้ AI และให้คำแนะนำที่ชัดเจนแก่ผู้เรียนเกี่ยวกับการใช้ AI อย่างเหมาะสมในการเรียนรู้ด้วย

สิ่งที่ผู้สอนควรรู้

1. การประเมินเครื่องมือ AI: ผู้สอนควรพิจารณาเป้าหมายการใช้งาน ความปลอดภัย และความน่าเชื่อถือของเครื่องมือ AI ก่อนนำมาใช้ในการเรียนการสอน เครื่องมือที่เลือกควรเหมาะสมกับกลุ่มผู้เรียน และผ่านการพิจารณาหรืออนุมัติตามแนวทางของหน่วยงานหรือสถาบัน นอกจากนี้ ควรคำนึงถึงข้อจำกัดด้านอายุและเงื่อนไขการใช้งานของเครื่องมือ AI แต่ละประเภทด้วย
2. การใช้ AI เพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการ: ผู้สอนและผู้บริหารสถานศึกษาควรมีบทบาทในการกำหนดแนวทางและชี้แจงอย่างชัดเจนเกี่ยวกับการใช้เครื่องมือ AI ในห้องเรียน ว่าสามารถใช้ได้ในลักษณะใดและกรณีใดไม่เหมาะสม ผู้สอนอาจอนุญาตให้ใช้ AI เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้หรือการสร้างสรรค์ในขอบเขตที่เหมาะสม อาจเป็นทั้งการอนุญาตให้ใช้กับงานทั้งหมด บางส่วนของงาน หรือไม่อนุญาตให้ใช้เลย ทั้งนี้ แนวทางการใช้ AI ควรสอดคล้องกับลักษณะของงานที่มอบหมายและเป้าหมายการเรียนรู้ และต้องมีการสื่อสารให้ผู้เรียนเข้าใจอย่างชัดเจน
3. การตรวจสอบผลลัพธ์ของ AI: ผู้สอนควรตรวจสอบและประเมินความถูกต้องของผลลัพธ์ที่ได้จากเครื่องมือ AI อย่างรอบคอบทุกครั้งก่อนนำไปใช้หรือเผยแพร่ข้อมูล เพื่อให้มั่นใจว่าการใช้ AI ในการเรียนการสอนสอดคล้องกับแนวปฏิบัติที่อิงหลักฐานและงานวิจัยที่เชื่อถือได้ ไม่ควรพึ่งพาเนื้อหาที่สร้างโดย AI เพียงอย่างเดียวโดยขาดการตรวจสอบ
4. อคติและข้อมูลที่คลาดเคลื่อน: ควรตระหนักว่าเนื้อหาที่สร้างโดย AI อาจมีอคติหรือความไม่ถูกต้อง ผู้สอนควรตรวจสอบผลลัพธ์จาก AI โดยเปรียบเทียบกับแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้เสมอ
5. ความปลอดภัยและความเคารพ: ผู้สอนควรใช้เครื่องมือ AI อย่างรับผิดชอบ และไม่ใช้เพื่อสร้างหรือเผยแพร่เนื้อหาที่เป็นอันตราย ทำให้เกิดความเข้าใจผิด ละเมิดสิทธิผู้อื่น หรือไม่เหมาะสมในบริบททางการศึกษาและสังคม

แนวทางการประยุกต์ใช้ AI

1. การเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน: ผู้สอนสามารถใช้ AI เพื่อช่วยสร้างแนวคิด ตัวอย่าง หรือโครงร่างสำหรับการวางแผนการสอน เช่น การตั้งคำถามเชิงวิเคราะห์ การออกแบบกลยุทธ์การสอน และการจัดทำเครื่องมือประเมินผล
2. การสื่อสาร: AI สามารถช่วยสนับสนุนการสื่อสารได้หลากหลายรูปแบบ เช่น การแปลภาษาแบบเรียลไทม์ การตรวจแก้และปรับปรุงการเขียน การช่วยอธิบายข้อความให้ชัดเจนยิ่งขึ้น รวมถึงการร่างและปรับปรุงเอกสารหรือข้อความสื่อสาร
3. บทบาทในฐานะคู่คิด: ผู้สอนอาจใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยคิด เพื่อสนับสนุนการชี้แจง สรุป หรือวิเคราะห์แนวคิดของตนเอง อันเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาแนวทางการทำงานและการเรียนรู้
4. การพัฒนาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง: AI สามารถสนับสนุนการพัฒนาผู้สอน โดยเสนอแนะแนวทางและกลยุทธ์การจัดการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับความต้องการของผู้เรียน ช่วยออกแบบกิจกรรมพัฒนาวิชาชีพให้เหมาะสมกับความสนใจของผู้สอน แนะนำโครงการความร่วมมือระหว่างสาขาวิชาหรือทีมงาน และนำเสนอสถานการณ์จำลองเพื่อการฝึกอบรม เช่น การฝึกสอนหรือการสัมภาษณ์เชิงสถานการณ์
5. การวิจัยและการรวบรวมทรัพยากร: AI สามารถช่วยค้นหาและแนะนำแหล่งเรียนรู้ เช่น หนังสือ บทความ หรือสื่อที่เกี่ยวข้องกับบทเรียน รวมถึงช่วยติดตามและอัปเดตองค์ความรู้ งานวิจัย และแนวปฏิบัติด้านการสอนที่ทันสมัย
6. ประสิทธิภาพในการปฏิบัติงานและการบริหารจัดการ: ผู้สอนสามารถใช้ AI เพื่อสนับสนุนการดำเนินงานและการบริหารจัดการชั้นเรียน เช่น การจัดตารางเรียน การจัดการทรัพยากร การจัดทำรายงานผลการดำเนินงาน

ข้อควรระวังในการใช้ AI

• อคติทางสังคม: เครื่องมือ AI ที่เรียนรู้จากข้อมูลของมนุษย์อาจสะท้อนอคติที่มีอยู่ในสังคม ส่งผลให้เกิดความเสี่ยง เช่น การเสนอแนวทางทางการศึกษาที่ไม่เหมาะสม หรือการประเมินที่ไม่เป็นธรรม ผู้สอนจึงต้องตรวจสอบและพิจารณาผลลัพธ์ที่ AI สร้างขึ้นอย่างรอบคอบก่อนนำไปใช้เสมอ

• การลดทอนบทบาทและความรับผิดชอบของผู้สอนและผู้เรียน: แม้ AI จะช่วยสนับสนุนการทำงานและลดภาระงานได้ แต่ไม่ควรนำมาใช้แทนบทบาทหลักของผู้สอนในการสอน การให้คำปรึกษา การประเมินผล และการสร้างแรงบันดาลใจให้แก่ผู้เรียน AI ควรถูกใช้เป็นเครื่องมือช่วยเสริมการตัดสินใจของมนุษย์ ไม่ใช่ทดแทน

• การละเมิดจริยธรรมและความเป็นส่วนตัว: ไม่ควรใช้ AI ในลักษณะที่ละเมิดสิทธิ ความเป็นส่วนตัว หรือศักดิ์ศรีของผู้สอนและผู้เรียน รวมถึงไม่ควรเผยแพร่ข้อมูลส่วนบุคคลหรือข้อมูลที่สามารถระบุตัวตนได้ลงในระบบ AI โดยไม่ได้รับอนุญาต ทั้งนี้ เพื่อให้เป็นไปตามกฎหมายและหลักจริยธรรมที่เกี่ยวข้อง

• การไม่ปฏิบัติตามนโยบายและแนวปฏิบัติที่กำหนด: ผู้สอนควรใช้เครื่องมือ AI ตามนโยบายและแนวทางของสถาบัน รวมถึงเงื่อนไขการใช้งานของผู้ให้บริการแต่ละราย โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับการใช้งานของผู้เรียน ควรตรวจสอบว่าเครื่องมือ AI นั้นได้รับการอนุมัติ เหมาะสมกับช่วงอายุ และสอดคล้องกับข้อกำหนดด้านกฎหมายและการคุ้มครองข้อมูล

คำแนะนำสำหรับผู้เรียน

ผู้เรียนควรมีความเข้าใจในหลักการคิดและกระบวนการประมวลผลของ AI เช่นเดียวกัน โดยปฏิบัติตามนโยบายและแนวทางการใช้งานของสถาบันการศึกษา รวมถึงปฏิบัติตามคำแนะนำของผู้สอนอย่างเคร่งครัด

สิ่งที่ผู้เรียนควรรู้

• การประเมินเครื่องมือ AI: ผู้เรียนควรใช้เครื่องมือ AI ภายใต้คำแนะนำของผู้สอนที่น่าเชื่อถือ และควรพิจารณาวัตถุประสงค์ ความปลอดภัย และความน่าเชื่อถือของเครื่องมือก่อนใช้งาน เครื่องมือ AI บางประเภทอาจไม่เหมาะสมกับทุกช่วงวัยหรือทุกบริบท จึงควรตรวจสอบและขอคำแนะนำก่อนเสมอ

• การใช้ AI เพื่อวัตถุประสงค์ทางวิชาการ: ก่อนใช้งาน ผู้เรียนควรศึกษาและปฏิบัติตามแนวทางที่ผู้สอนกำหนดเกี่ยวกับการใช้ AI ในงานวิชาการ ซึ่งแนวทางดังกล่าวอาจแตกต่างกันไปตามลักษณะของงานที่ได้รับมอบหมายและเป้าหมายการเรียนรู้ นอกจากนี้ ผู้เรียนควรแสดงความโปร่งใสในการใช้ AI ในผลงานของตนเองตามที่ผู้สอนกำหนด

• การตรวจสอบผลลัพธ์จาก AI: ผู้เรียนควรตรวจสอบและประเมินผลลัพธ์ที่ได้จาก AI อย่างรอบคอบก่อนนำไปส่งหรือเผยแพร่ ไม่ควรพึ่งพาเนื้อหาที่สร้างโดย AI เพียงอย่างเดียวโดยปราศจากการคิด วิเคราะห์ และตรวจสอบความถูกต้อง

• อคติและข้อมูลที่คลาดเคลื่อน: ผู้เรียนควรตระหนักว่าเนื้อหาที่สร้างโดย AI อาจมีอคติหรือความไม่ถูกต้อง จึงควรตรวจสอบข้อมูลโดยเปรียบเทียบกับแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้ก่อนนำมาใช้ในงานวิชาการ

• ความปลอดภัยและความเคารพ: ผู้เรียนไม่ควรใช้เครื่องมือ AI เพื่อสร้างหรือเผยแพร่เนื้อหาที่เป็นอันตราย ทำให้เกิดความเข้าใจผิด ละเมิดสิทธิผู้อื่น หรือไม่เหมาะสมต่อสังคมและบริบททางการศึกษา

แนวทางการประยุกต์ใช้ AI

• การส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์: ผู้เรียนสามารถใช้ AI เชิงสร้างสรรค์เพื่อจุดประกายแนวคิดใหม่ ๆ ในหลากหลายสาขาวิชา เช่น การเขียน งานศิลปะ หรือการสร้างสรรค์ดนตรี โดยยังคงต้องอาศัยความคิดและการตัดสินใจของตนเองเป็นหลัก

• การทำงานร่วมกัน: เครื่องมือ AI สามารถช่วยสนับสนุนการทำงานกลุ่ม เช่น การเสนอแนวคิด การช่วยค้นคว้าข้อมูล และการเชื่อมโยงข้อมูลจากแหล่งต่าง ๆ เพื่อพัฒนาโครงงานร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ

• การสื่อสาร: AI สามารถช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ด้านภาษาและการสื่อสาร เช่น การแปลภาษา การจำลองบทสนทนา รวมถึงช่วยให้ผู้เรียนพิจารณาวิธีการหรือโทนการสื่อสารที่เหมาะสมกับบริบทต่าง ๆ

• การฝึกฝนและการเรียนรู้เพิ่มเติม: AI สามารถช่วยสร้างสื่อการเรียนรู้ สรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด หรือแบบทดสอบเฉพาะบุคคล ช่วยให้ผู้เรียนจัดระเบียบความคิด ทบทวนบทเรียน และเสริมการเรียนรู้ด้วยตนเอง

• บทบาทในฐานะคู่คิด: ผู้เรียนอาจใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยคิด เพื่อชี้แจง สรุป หรือวิเคราะห์แนวคิดของตนเอง ซึ่งช่วยสนับสนุนกระบวนการเรียนรู้และการพัฒนาทักษะการคิดขั้นสูง

ข้อควรระวังในการใช้ AI:

• การกลั่นแกล้งหรือคุกคาม: ห้ามใช้เครื่องมือ AI เพื่อปลอมแปลงตัวตน กลั่นแกล้ง คุกคาม หรือข่มขู่ผู้อื่นในทุกรูปแบบ ผู้เรียนควรใช้ AI เพื่อวัตถุประสงค์ทางการศึกษาอย่างเหมาะสม โดยยึดถือคุณค่าของความเคารพซึ่งกันและกัน การมีส่วนร่วมอย่างสร้างสรรค์ และความซื่อสัตย์ทางวิชาการ

• การพึ่งพา AI มากเกินไป: ไม่ควรพึ่งพาเครื่องมือ AI มากเกินความจำเป็น เนื่องจาก AI ไม่สามารถทดแทนความเข้าใจเชิงลึก การใช้วิจารณญาณ และการตัดสินใจของมนุษย์ได้ ผู้เรียนควรฝึกทักษะการคิดเชิงวิพากษ์อย่างต่อเนื่อง โดยตรวจสอบและประเมินผลลัพธ์ที่ได้จาก AI ก่อนนำไปใช้ การใช้ AI ควรเป็นไปอย่างมีเป้าหมายและมีความรับผิดชอบ

• การคัดลอกผลงาน การโกง และการบิดเบือน: ผู้เรียนไม่ควรคัดลอกผลงานจากแหล่งใด ๆ รวมถึงผลงานที่สร้างโดย AI โดยไม่ได้รับอนุญาตและไม่มีการอ้างอิงที่เหมาะสม งานที่มีส่วนใดส่วนหนึ่งมาจาก AI และถูกนำเสนอเป็นผลงานของตนเองโดยไม่มีการเปิดเผยหรือไม่ได้รับอนุญาตจากผู้สอน ถือเป็นการคัดลอกผลงาน ผู้เรียนควรปฏิบัติตามคำแนะนำของผู้สอนเกี่ยวกับการใช้ AI อย่างเคร่งครัด และหลีกเลี่ยงการใช้ AI ในลักษณะที่ละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาหรือบิดเบือนภาพลักษณ์ของผู้อื่น

สรุป

การใช้ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ในบริบททางการศึกษาและการทำงานจำเป็นต้องอยู่บนพื้นฐานของความเข้าใจ ความรับผิดชอบ และจริยธรรม แนวทางปฏิบัติในการใช้ AI จึงมีบทบาทสำคัญในการช่วยให้ผู้สอนและผู้เรียนสามารถตัดสินใจได้อย่างเหมาะสมว่า AI ควรถูกนำมาใช้เมื่อใด อย่างไร และภายใต้เงื่อนไขใด เพื่อให้สอดคล้องกับเป้าหมายการเรียนรู้และคุณค่าทางการศึกษา

ผู้สอนสามารถศึกษาเพิ่มเติมจากแหล่งข้อมูลที่รวบรวมแนวทางและนโยบายการใช้ AI ด้านการศึกษาไว้จากหลากหลายประเทศและองค์กร อาทิ TeachAI Policy Tracker (https://www.teachai.org/policy-tracker) ซึ่งนำเสนอกรอบแนวคิด นโยบาย และตัวอย่างแนวปฏิบัติที่สามารถใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงในการพัฒนาแนวทางการใช้ AI ให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละสถาบัน

อ้างอิง

• https://www.edutopia.org/article/how-forward-thinking-schools-are-shaping-the-future-of-ai-in-education
• https://www.gcpsk12.org/programs-and-services/college-and-career-development/academies-and-career-technical-and-agricultural-education/artificial-intelligence-and-computer-science/guidance-for-human-centered-ai-use
• https://www.teachai.org/media/shared-ai-in-education-slide-deck-google-slides?page=%2Failiteracy&contentGrid=widget_wwFzc5HB3