Posted on 19 สิงหาคม 2026 ล้มแล้วเรียนรู้ ลุกแล้วเติบโต: แนวคิด Resilience และผลต่อพัฒนาการผู้เรียน
Generated by Gemini
Resilience ในฐานะสมรรถนะสำคัญของผู้เรียน
Resilience หมายถึง ความสามารถของบุคคลในการฟื้นตัวและปรับตัวได้อย่างเหมาะสมเมื่อเผชิญกับความยากลำบาก ความเครียด หรือสถานการณ์วิกฤต โดยถือเป็นคุณลักษณะทางจิตวิทยาที่เกิดจากประสบการณ์ชีวิต และสามารถพัฒนาได้ผ่านการฝึกฝนทั้งด้านกระบวนการคิดและพฤติกรรม (American Psychological Association, 2014; Southwick & Charney, 2018) Resilience ยังถูกอธิบายว่าเป็นกระบวนการเชิงพลวัตที่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยภายในบุคคลและปัจจัยแวดล้อมภายนอก ซึ่งสามารถเปลี่ยนแปลงและพัฒนาได้ผ่านประสบการณ์และการเรียนรู้ (Luthar et al., 2015; Ungar, 2018) ทั้งนี้ Resilience สามารถสะท้อนผ่านพฤติกรรมที่สังเกตและประเมินได้ เช่น ความสามารถในการควบคุมอารมณ์ การปรับตัวต่อความเปลี่ยนแปลง การแก้ปัญหา และการฟื้นตัวหลังเผชิญอุปสรรค Resilience จึงถือเป็น “สมรรถนะ” เนื่องจากเป็นความสามารถที่บุคคลสามารถเรียนรู้ พัฒนา และเสริมสร้างได้อย่างต่อเนื่อง เพื่อใช้ในการจัดการกับความเครียด ความล้มเหลว และความท้าทายในชีวิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Fletcher & Sarkar, 2016; Southwick & Charney, 2018)
ในบริบททางการศึกษา แนวคิด Resilience อธิบายว่า ผู้เรียนที่สามารถเผชิญและรับมือกับความเครียดหรือความยากลำบากได้อย่างเหมาะสม มีแนวโน้มที่จะสามารถรับมือกับปัญหาและก้าวผ่านอุปสรรคทางการศึกษาได้ดียิ่งขึ้น โดยอาศัยทั้งกลไกปกป้อง (protective mechanisms) ซึ่งเป็นคุณลักษณะส่วนบุคคล และปัจจัยปกป้อง (protective factors) ซึ่งเป็นทรัพยากรสนับสนุนจากสภาพแวดล้อม ตัวอย่างของกลไกปกป้อง ได้แก่ การคิดเชิงบวก ความสามารถในการจัดระเบียบตนเอง และทักษะการแก้ปัญหา ขณะที่ปัจจัยปกป้องประกอบด้วยการสนับสนุนจากครอบครัว เพื่อน และอาจารย์ผู้สอน ซึ่งล้วนมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมความสามารถของผู้เรียนในการเผชิญและก้าวข้ามอุปสรรคต่าง ๆ (Brewer et al., 2019; Masten, 2015) องค์ประกอบเหล่านี้ไม่เพียงช่วยลดผลกระทบจากความเครียดและอุปสรรคทางการศึกษา แต่ยังส่งเสริมผลลัพธ์เชิงบวกที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการเผชิญความท้าทายในอนาคต รวมถึงการดำเนินชีวิตและการทำงานในสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ
แนวคิดของ Resilience สอดคล้องกับบริบทของการศึกษาระดับอุดมศึกษา ซึ่งความเครียดและอุปสรรคทางการเรียนถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการเรียนรู้ การพัฒนาตนเอง และการเติบโตของผู้เรียน (Beiter et al., 2015; Brewer et al. 2019; Haidar et al., 2018) ดังนั้น การส่งเสริมและพัฒนา Resilience จึงไม่ควรถูกมองว่าเป็นเพียงทางเลือก แต่เป็นองค์ประกอบสำคัญที่สถาบันการศึกษาควรบูรณาการเข้ากับกระบวนการจัดการเรียนรู้ เพื่อสนับสนุนให้ผู้เรียนสามารถปรับตัว เรียนรู้จากความล้มเหลว และเติบโตท่ามกลางสภาวะท้าทายหรือวิกฤตได้อย่างยั่งยืน
ลักษณะสำคัญของบุคคลที่มี Resilience
บุคคลที่มี Resilience คือ ผู้ที่สามารถปรับตัว รับมือ และฟื้นตัวจากความเครียด ความท้าทาย หรือสถานการณ์ที่ไม่พึงประสงค์ได้อย่างเหมาะสม โดยงานวิจัยสะท้อนว่า Resilience เกิดจากการผสมผสานของคุณลักษณะทางจิตวิทยา รูปแบบพฤติกรรมในการรับมือ และคุณลักษณะด้านสังคมและการดำรงอยู่
1) คุณลักษณะทางจิตวิทยา (Core Psychological Traits)
การมองโลกในแง่ดีและทัศนคติเชิงบวก (Optimism and Positive Attitude)
บุคคลที่มี Resilience มักมีมุมมองเชิงบวกต่อสถานการณ์ เชื่อว่าสิ่งต่าง ๆ สามารถเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้นได้ และสามารถเผชิญกับอุปสรรคหรือความยากลำบากได้อย่างสร้างสรรค์ (Brukhovetska, 2024; Cooper et al., 2020; Iacoviello & Charney, 2014; Schäfer et al., 2023; Silveira et al., 2022)
ความมั่นคงทางอารมณ์และระดับความอ่อนไหวทางอารมณ์ต่ำ (Low Neuroticism and Emotional Stability) บุคคลที่มี Resilience มักมีเสถียรภาพทางอารมณ์ สามารถตอบสนองต่อความเครียดได้อย่างเหมาะสม มีระดับความวิตกกังวล ความผันผวนทางอารมณ์ และความรู้สึกสิ้นหวังที่ต่ำกว่า สามารถรักษาความสมดุลทางอารมณ์เมื่อต้องเผชิญสถานการณ์กดดันได้ดี (Fabrizio et al., 2025; Nieto et al., 2023)
ความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเอง (Self-efficacy and Confidence) บุคคลที่มี Resilience เชื่อมั่นว่าตนเองสามารถจัดการกับปัญหา ความเชื่อดังกล่าวช่วยส่งเสริมการเผชิญปัญหาอย่างมีประสิทธิภาพและลดการหลีกเลี่ยงที่จะเผชิยกับสถานการณ์ท้าทาย (Fabrizio et al., 2025; Feldman, 2021; Sabouripour et al., 2021; Schäfer et al., 2023)
การมีความหมายและเป้าหมายในชีวิต (Meaning and Purpose) บุคคลที่มี Resilience มักรับรู้ว่าชีวิตมีคุณค่า มีเป้าหมายที่ชัดเจน และมีหลักยึดด้านคุณค่าหรือจริยธรรม ซึ่งช่วยให้สามารถดำรงแรงจูงใจและก้าวผ่านช่วงเวลาที่ยากลำบากได้ (Iacoviello & Charney, 2014)
ความยืดหยุ่นทางความคิด (Cognitive Flexibility) บุคคลที่มี Resilience สามารถปรับมุมมอง เปลี่ยนแผน และเลือกแนวทางรับมือใหม่เมื่อเผชิญอุปสรรค โดยไม่ยึดติดกับวิธีการเดิมหรือจมอยู่กับข้อจำกัดของสถานการณ์ (Iacoviello & Charney, 2014; Silveira et al., 2022)
2) รูปแบบพฤติกรรมในการรับมือ (Behavioral and Coping Styles)
การเผชิญปัญหาเชิงรุกและมุ่งแก้ปัญหา (Active, Problem-focused Coping) เมื่อบุคคลที่มี Resilience เผชิญกับปัญหาจะสามารถวางแผนและเลือกวิธีจัดการอย่างเป็นระบบ มากกว่าที่จะหลีกเลี่ยงหรือเพิกเฉยต่อปัญหา (Fullerton et al., 2021; Iacoviello & Charney, 2014; Schäfer et al., 2023)
ความพากเพียรและความมุ่งมั่น (Perseverance and Persistence) แม้ต้องเผชิญอุปสรรค ความล้มเหลว หรือสถานการณ์ที่ไม่เป็นไปตามคาด บุคคลที่มี Resilience ยังคงรักษาความพยายามและเดินหน้าสู่เป้าหมายอย่างต่อเนื่อง (Fullerton et al., 2021; Sabouripour et al., 2021)
การกำกับอารมณ์ (Emotion Regulation) บุคคลที่มี Resilience สามารถรับรู้และจัดการความเครียด ความกลัว และอารมณ์เชิงลบได้อย่างเหมาะสม ทำให้ไม่ถูกครอบงำจากอารมณ์เมื่อเผชิญสถานการณ์ที่กดดัน (Feldman, 2021; Iacoviello & Charney, 2014)
การกำกับตนเองและการควบคุมพฤติกรรม (Self-regulation and Self-control) บุคคลที่มี Resilience มักมีวินัยในการดำเนินชีวิต ควบคุมพฤติกรรมของตนเอง และใส่ใจต่อการดูแลสุขภาพกายและสุขภาพจิตอย่างต่อเนื่อง (Fullerton et al., 2021; Iacoviello & Charney, 2014; Stepanovic, 2024)
3) คุณลักษณะด้านสังคมและการดำรงอยู่ (Social and Existential Characteristics)
ความสัมพันธ์ที่เข้มแข็งและได้รับการสนับสนุน (Strong and Supportive Relationships)
บุคคลที่มี Resilience มักมีเครือข่ายความสัมพันธ์ที่สนับสนุน ทั้งจากครอบครัว เพื่อน และสังคมรอบตัว รวมถึงมีความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม (Brukhovetska, 2024; Cooper et al., 2020; Feldman, 2021; Iacoviello & Charney, 2014; Sabouripour et al., 2021; Schäfer et al., 2023; Silveira et al., 2022; Stepanovic, 2024)
ความเห็นอกเห็นใจและพฤติกรรมเอื้อเฟื้อ (Empathy, Prosocial Behavior and Reciprocity) บุคคลที่มี Resilience มีแนวโน้มเข้าใจความรู้สึกของผู้อื่น และสร้างความสัมพันธ์ที่ตั้งอยู่บนการช่วยเหลือและการเกื้อหนุนซึ่งกันและกัน (Feldman, 2021; Sabouripour et al., 2021; Silveira et al., 2022)
ศรัทธา ความหวัง และการยอมรับ (Faith, Hope, and Acceptance) บุคคลที่มี Resilienceสามารถยอมรับตนเองและผู้อื่น รวมไปถึงการมีระบบความเชื่อหรือคุณค่าทางจิตใจที่ช่วยเป็นพลังในการรับมือกับความไม่แน่นอนของชีวิต (Iacoviello & Charney, 2014)
โดยสรุป บุคคลที่มี Resilience ไม่เพียงแต่มีความสามารถในการฟื้นตัวจากความยากลำบาก แต่ยังมีชุดของทรัพยากรทางจิตใจ พฤติกรรม และความสัมพันธ์ที่ช่วยให้สามารถปรับตัวและเติบโตจากประสบการณ์เหล่านั้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ
“Resilience ไม่ใช่แค่การลุกขึ้นยืนหลังล้มลง แต่เป็นการสะสมทรัพยากรทางใจ
เพื่อเติบโตให้ไกลกว่าที่เคยเป็น”
รายการอ้างอิง
American Psychological Association – APA. (2014). The road to resilience. http://www.apa.org/helpcenter/road-resilience.aspx
Beiter, R., Nash, R., McCrady, M., Rhoades, D., Linscomb, M., Clarahan, M., & Sammut, S. (2015). The prevalence and correlates of depression, anxiety, and stress in a sample of college students. Journal of Affective Disorders, 173, 90–96. https://doi.org/10.1016/j.jad.2014.10.054
Brewer, M., van Kessel, G., Sanderson, B., Naumann, F., Lane, M., Reubenson, A., & Carter, A. (2019). Resilience in higher education students: A scoping review. Higher Education Research and Development, 38(6), 1105-1120. https://doi.org/10.1080/07294360.2019.1626810
Brukhovetska, O. (2024). Psychological features of the development of adolescent resilience. Bulletin of Postgraduate Education (Series: Social and Behavioral Sciences; Management and Administration), 30(59), 47–64. https://doi.org/10.58442/3041-1858-2024-30(59)-47-64
Cooper, A. L., Brown, J. A., Rees, C. S., & Leslie, G. D. (2020). Nurse resilience: A concept analysis. International Journal of Mental Health Nursing, 29(4), 553–575. https://doi.org/10.1111/inm.12721
Fabrizio, C., Picerni, E., Laricchiuta, D., Decandia, D., Piras, F., Termine, A., Spalletta, G., Petrosini, L., & Cutuli, D. (2025). Psychological and neuro-morphological predictors of resilience in healthy adults: The whole is more than the sum of its parts. Frontiers in Neuroscience, 19, Article 1597835. https://doi.org/10.3389/fnins.2025.1597835
Feldman, R. (2021). Social behavior as a transdiagnostic marker of resilience. Annual Review of Clinical Psychology, 17, 153–180. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-081219-102046
Fletcher, D., & Sarkar, M. (2016). Mental fortitude training: An evidence-based approach to developing psychological resilience for sustained success. Journal of Sport Psychology in Action, 7(3), 135–157. https://doi.org/10.1080/21520704.2016.1255496
Fullerton, D. J., Zhang, L. M., & Kleitman, S. (2021). An integrative process model of resilience in an academic context: Resilience resources, coping strategies, and positive adaptation. PLOS ONE, 16(2), Article e0246000. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0246000
Haidar, S. A., de Vries, N. K., Karavetian, M., & El-Rassi, R. (2018). Stress, anxiety, and weight gain among university and college students: A systematic review. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 118(2), 261–274. https://doi.org/10.1016/j.jand.2017.10.015
Iacoviello, B. M., & Charney, D. S. (2014). Psychosocial facets of resilience: implications for preventing posttrauma psychopathology, treating trauma survivors, and enhancing community resilience. European Journal of Psychotraumatology, 5(1). https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.23970
Luthar, S.S. (2015). Resilience in Development: A Synthesis of Research across Five Decades. In Developmental Psychopathology (eds D. Cicchetti and D.J. Cohen). https://doi.org/10.1002/9780470939406.ch20
Masten, A. S. (2015). Ordinary magic: Resilience in development. Guilford.
Nieto, M., Visier, M., Silvestre, I.N., Navarro, B., Serrano, J.P., & Martínez-Vizcaíno, V. (2023). Relation between resilience and personality traits: The role of hopelessness and age. Scandinavian Journal of Psychology, 64, 53–59. https://doi.org/10.1111/sjop.12866
Sabouripour, F., Roslan, S., Ghiami, Z., & Memon, M.A. (2021). Mediating Role of Self-Efficacy in the Relationship Between Optimism, Psychological Well-Being, and Resilience Among Iranian Students. Frontiers in Psychology, 12, Article 675645. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.675645
Schäfer, P., Fritz, P., Sopp, P., Kunzler, A., Von Boros, L., Tüscher, M., Göritz, P., Lieb, M., & Michael, P. (2023). Interrelations of resilience factors and their incremental impact for mental health: insights from network modeling using a prospective study across seven timepoints. Translational Psychiatry, 13. https://doi.org/10.1038/s41398-023-02603-2
Silveira, S., Hecht, M., Adli, M., Voelkle, M., & Singer, T. (2022). Exploring the Structure and Interrelations of Time-Stable Psychological Resilience, Psychological Vulnerability, and Social Cohesion. Frontiers in Psychiatry, 13, Article 804763. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.804763
Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2018). Resilience: The science of mastering life’s greatest challenges. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108349246
Stepanovic, S. (2024). Resilience to Physical and Emotional Stress. Journal Human Research in Rehabilitation, 14(1), 143–148. https://doi.org/10.21554/hrr.042414
Ungar, M. (2018). Systemic resilience: principles and processes for a science of change in contexts of adversity. Ecology and Society, 23(4). https://doi.org/10.5751/ES-10385-230434